Co to jest ta cała Infokracja?

Jak to się dzisiaj rozstrzyga

W Miasteczku mieszka pan Heniek. Pan Heniek przez trzydzieści lat kładł rury w całej okolicy. Zna każdą z nich, wie, gdzie grunt jest mokry, a gdzie kamienisty, wie, która rura pęknie następna. I mieszka pani Ola, która jest świetną fryzjerką, ale o rurach wie tyle, że woda z nich leci.

Dziś, kiedy Miasteczko głosuje, głos pana Heńka i głos pani Oli ważą dokładnie tyle samo. Jeden i jeden. Tak działa demokracja: każdy dorosły ma jeden głos, w każdej sprawie, zawsze. To był ogromny postęp wobec czasów, kiedy decydował król albo ten, kto miał więcej żołnierzy. Ale ma jedną dziurę: nie odróżnia tego, kto wie, od tego, kto nie wie.

A bywa jeszcze inaczej. Często o rurze nie decyduje ani pan Heniek, ani pani Ola, tylko radny, który o rurach wie tyle, co pani Ola, ale wygrał wybory, bo ładnie mówił i miał pieniądze na plakaty. Albo firma, która ma znajomego w urzędzie. Wtedy nie liczy się ani wiedza, ani nawet głos: liczy się władza, pieniądze i znajomości.

Zapamiętaj: dziś w sprawie rury głos hydraulika waży tyle, co głos fryzjerki, a najczęściej mniej niż głos kogoś, kto ma pieniądze albo stanowisko. To jest problem, od którego zaczyna się cała Infokracja.

Skąd wiadomo, kto naprawdę wie?

Pierwsze pytanie, które przychodzi do głowy: przecież każdy powie, że się zna. Pani Ola też może powiedzieć: „znam się na rurach”. I co wtedy?

Wtedy nic, bo w Infokracji na słowo nie wierzy się nikomu. Wiedzy się nie deklaruje, tylko sprawdza. A sprawdza się ją w trzech krokach, i warto zobaczyć wszystkie trzy, bo inaczej wygląda to na sztuczkę.

Krok pierwszy: pokaż, co potrafisz. Pan Heniek idzie do miejsca, które w tym projekcie nazywam Urzędem Weryfikacji Informacji, w skrócie UWI. Nazwa brzmi groźnie, ale to nie okienko z pieczątką. To bardziej warsztat: przychodzisz i robisz rzecz, którą umiesz, na oczach ludzi, którzy tę rzecz mają już sprawdzoną. Spawacz spawa i sprawdza się, czy spaw trzyma. Pan Heniek łączy rury i sprawdza się, czy nie cieknie. Mistrza ocenia mistrz, nie urzędnik.

Krok drugi: pokaż, że rozumiesz. Umieć zrobić to jedno, rozumieć, dlaczego to działa, to drugie. Więc jest jeszcze rozmowa. Nie test z kratkami do zaznaczenia, tylko rozmowa, w której ktoś pyta: „dlaczego tu dajesz grubszą rurę?”, słucha, i pyta dalej, głębiej, aż widać, gdzie kończy się twoje rozumienie. Takich rozmów trzeba prowadzić miliony, więc prowadzi je wyspecjalizowany program komputerowy, taka rozmawiająca maszyna. Maszyna sama wybiera i układa pytania o wybrany temat. Sprawdza odpowiedzi według wspólnego Drzewa Wiedzy. Ludzie z całego świata współdecydują, co w nim zapisano, a społeczność ustala reguły działania maszyny. Rozmowa odbywa się w nagrywanym pomieszczeniu, w którym nie można ściągać.

Krok trzeci: wynik to liczba, nie pieczątka. Na końcu nie ma „zdał” albo „nie zdał”. Jest procent. Pan Heniek rozumie rury na 91%. Pani Ola, gdyby spróbowała, może na 8%. Ta liczba nie jest dyplomem na całe życie: w każdej chwili można wrócić i ją poprawić. I sama powoli maleje, jeśli w dziedzinie zmieniło się dużo, a ty nie wróciłeś, żeby to sprawdzić.

Ale zaraz. Na samym początku nie ma jeszcze nikogo sprawdzonego. Kto sprawdzi pierwszego pana Heńka?

Dobre pytanie i uczciwa odpowiedź brzmi: na początku wyniki są tymczasowe. Biorą się z trzech rzeczy: ze starych świadectw i uprawnień, z dowodów wykonanej pracy (te rury naprawdę leżą pod ulicą i naprawdę nie ciekną) i z tego, że sąsiedzi wskazują: „Heniek się zna”. Pierwsi sprawdzeni sprawdzają następnych. A każde takie wskazanie ma swojego poręczyciela: jeśli ktoś poręczył za człowieka, który się nie znał, sam traci na uczciwości, o której zaraz.

Zapamiętaj: wiedzę pokazuje się rękami, potem rozmową, a wynik to procent, który można poprawić. Nikt nie dostaje wagi głosu za powiedzenie „znam się”.

Drzewo, na którym rośnie wszystko, co wiemy

Trzecie pytanie: skąd Miasteczko wie, że sprawa rury to sprawa dla pana Heńka, a nie dla pani Oli? Ktoś musi to za każdym razem wskazać palcem?

Nie. Wskazuje drzewo. Wyobraź sobie, że wszystko, czego ludzie kiedykolwiek się nauczyli, ułożono jak jedno wielkie drzewo. Pień to rzeczy najogólniejsze. Z pnia wychodzą grube gałęzie: nauka, rzemiosło, sztuka, prawo. Z nich cieńsze: z rzemiosła wychodzi hydraulika, z hydrauliki sieci wodociągowe, z sieci wodociągowych łączenie rur żeliwnych z plastikowymi. Na samym końcu każdej gałązki są listki: pojedyncze, konkretne umiejętności. W tym projekcie nazywam to Drzewem Wiedzy.

Egzamin, o którym była mowa, zdaje się zawsze z listka, nigdy z całej gałęzi. Nie zdaje się „hydrauliki”, bo to za dużo naraz; zdaje się „łączenie rur żeliwnych z plastikowymi” na 91% i „obliczanie ciśnienia w sieci” na 84%. A wyżej, na gałęzi „sieci wodociągowe”, liczba pana Heńka wychodzi sama, jako średnia z jego listków. Ważona: listek, na którym stoi więcej innych rzeczy, liczy się bardziej.

I teraz sprawa rury. Ten, kto ją zgłasza, nie wskazuje ludzi. Wskazuje gałęzie: „to dotyczy sieci wodociągowych, budowy dróg i budżetu miasteczka”. Drzewo samo znajduje wszystkich, którzy mają na tych gałęziach zapalone listki, i to ich głosy w tej sprawie ważą najwięcej. Pan Heniek zapala się mocno. Pani Ola prawie wcale. A gdyby sprawa dotyczyła szkoły fryzjerskiej, drzewo zapaliłoby się w zupełnie innym miejscu.

Zapamiętaj: egzamin zdajesz z listka, gałąź liczy się sama, a sprawa wskazuje gałęzie, nie ludzi. Dzięki temu nikt nie musi decydować, kto jest ekspertem. Drzewo to wie.

Kto ukradł rury

Wymiana ruszyła. Na placu leżą nowe rury. I pewnej nocy trzy z nich znikają. Po tygodniu wiadomo, kto je wziął: młody chłopak z Miasteczka, sprzedał je na złom. Przyznał się. Co teraz?

Dziś sprawę dostałby jeden sędzia w todze, który zawodowo sądzi wszystkich, od złodziei rur po oszustów bankowych. W Infokracji nie ma zawodu sędziego. Sprawa trafia do wielu ludzi naraz, czasem do tysiąca, i to oni wspólnie ustalają karę. Ale nie byle jak, więc znów po kolei.

Kto może sądzić. Nikt nie jest zmuszany i nikogo się nie losuje. Sądzić może każdy, kto chce, pod warunkiem, że wcześniej sam przeszedł przez ten sam sąd (o tym w rozdziale dwunastym). Wchodzisz do sprawy, bo chcesz.

Najpierw dokumenty, potem sprawdzian. Kto wszedł, dostaje wszystkie akta: co się stało, kiedy, jakie są dowody, co mówi chłopak. A potem, zanim wolno mu zagłosować, przechodzi sprawdzian ze znajomości tej konkretnej sprawy. Taką samą rozmowę jak przy egzaminie z wiedzy: „dlaczego uważasz, że działał sam?”. Wynik to procent: znam tę sprawę na 85%. Ktoś, kto przeleciał akta wzrokiem i zna sprawę na 20%, też może głosować, ale jego głos w tej sprawie waży prawie nic. Waga sędziego to jego uczciwość razy znajomość sprawy do kwadratu.

Kara jest średnią. Miasteczko ma spisany wcześniej katalog: kradzież mienia wspólnego, widełki od tylu do tylu. Każdy sędzia mówi, ile daje w tych widełkach, i dlaczego: „przyznał się, oddał pieniądze, pierwszy raz, daję nisko”. Kara to średnia ważona ze wszystkich, gdzie ci, którzy sprawę znają lepiej i żyją uczciwiej, ważą więcej. Nikt jeden nie decyduje o czyimś losie.

Nikt nie wie, kto kogo sądzi. Sędziowie występują pod numerami i nie widzą nazwiska chłopaka, chłopak nie widzi ich. Po to, żeby nikt nie sądził łagodniej kuzyna ani surowiej kogoś, kogo nie lubi. Kto chce, może się ujawnić, ale nie musi.

Zapamiętaj: sądzą ludzie, którzy chcą, po sprawdzianie ze znajomości sprawy, anonimowo, a kara to ważona średnia ich głosów. To ten sam sąd obniża komuś poziom uczciwości z rozdziału piątego.

Pani Basia i jej złączka

Przy wymianie rury okazuje się, że stara żeliwna rura nie chce się dobrze łączyć z nową plastikową. Pani Basia, która całe życie pracowała w warsztacie, wymyśla prostą złączkę, taki pierścień z gumową wkładką, który to rozwiązuje. Działa. I teraz pytanie: co pani Basia z tego ma?

Dziś miałaby dwie drogi. Albo sprzedać pomysł raz, za jedną kwotę, i koniec. Albo opatentować, czyli dostać papier, który przez dwadzieścia lat zabrania innym robić podobne złączki bez jej zgody, i żyć z zakazywania. Obie drogi są kiepskie: pierwsza dla pani Basi, druga dla wszystkich innych.

W gospodarce, którą nazywam Informatium, jest trzecia droga. Pani Basia opisuje złączkę dokładnie, w sześciu częściach (co to jest, jak działa, z czego, do czego, co trzeba umieć, co może pójść nie tak), i wiesza ją na Drzewie Wiedzy jako owoc, na gałęzi „łączenie rur”. Wskazuje też korzenie: z jakich wcześniejszych pomysłów skorzystała, bo nikt nie wymyśla niczego z powietrza. Ludzie z tej gałęzi sprawdzają dwie rzeczy: czy to działa i czy tego wcześniej nie było. Od tej chwili każdy może robić złączkę pani Basi. Nikt nikomu nie zabrania.

Tylko że za każdym razem, kiedy ktoś gdziekolwiek zrobi taką złączkę, pani Basi kapie mała opłata. Nie za to, że coś posiada. Za to, że jej pomysł się komuś przydał. A kiedy za dwa lata pan Tomek ulepszy jej złączkę i powiesi swój owoc obok, z korzeniem prowadzącym do jej złączki, to za każde użycie ulepszonej wersji kapie i Tomkowi, i Basi. Pieniądz płynie korzeniami w dół, do wszystkich, na których czyimś pomyśle stoi.

Zapamiętaj: pieniądze bierze się z bycia użytecznym, nie z zakazywania. Pomysł wisi na drzewie, każdy może z niego korzystać, a autorowi kapie za każde użycie, przez lata.

Jak się tam dostać

Ostatnie pytanie, zanim odpowiem na to najważniejsze: skoro to wszystko jest takie ładne, to dlaczego nigdzie tego nie ma? I jak miałoby się zacząć, bez rewolucji, bez przewracania wszystkiego do góry nogami?

Wyobraź sobie most między dzisiejszym światem a Infokracją. Most ma trzy kładki i każdy przechodzi po nim sam, kiedy chce. Nazywam to Wielkim Sądem, choć to nie jest sąd z ławą oskarżonych.

Kładka pierwsza: pokaż, co potrafisz. Dobrowolna. Zdajesz tylko te listki, które sam wybierzesz. Kładka druga: pokaż, że rozumiesz. Też dobrowolna, to rozmowa z rozdziału czwartego. Kładka trzecia: rozlicz się z tego, jak żyłeś. Ta jest obowiązkowa dla każdego, kto chce być częścią nowego świata, i to jest dokładnie ten sąd z rozdziału ósmego, tylko sądzony jesteś ty. Ludzie patrzą na to, co zrobiłeś w życiu, według wspólnego katalogu, i wychodzi twój poziom uczciwości. Większość ludzi wychodzi z niego z 1,00, bo większość ludzi nikogo nie okradła. Ale kto przeszedł, ten może sądzić innych.

Nikt nie buduje tego mostu siłą. Przechodzi się, kiedy się zobaczy, że po drugiej stronie jest lepiej. Najpierw garstka, potem sąsiedzi, potem Miasteczko. Kolejne części ustroju włącza się dopiero wtedy, kiedy przeszło wystarczająco dużo ludzi: najpierw głosowania w małych sprawach, potem większe, potem hale. Nie ma dnia, w którym stary świat się kończy. Jest długi most, po którym idzie coraz więcej osób.

Zapamiętaj: do Infokracji nie robi się rewolucji. Przechodzi się po moście, dobrowolnie, po jednej osobie. Wystarczy, żeby dość ludzi potwierdziło, co wie, i rozliczyło się z tego, jak żyje.

Uczciwie na koniec: czego tu jeszcze nie ma

Obiecałem, że będę uczciwy, więc kończę uczciwie. Najpierw rzecz najważniejsza: Infokracja nigdzie nie istnieje. Żadne miasteczko, żaden kraj. Pan Heniek, pani Ola, pani Basia i chłopak od rur są zmyśleni. To projekt jednego człowieka, który buduje go od czternastu lat i wciąż go zmienia, kiedy znajdzie lepsze rozwiązanie. Traktuj tę stronę jak plan domu, a nie jak zdjęcie domu.

Są pytania, na które nie mam jeszcze pełnej odpowiedzi, i nie chowam ich:

• Kto pilnuje maszyny? Społeczność głosuje nad wnioskami o zmianę jej zadań, uprawnień i ograniczeń. Pytania układa sama maszyna. Mistrz, który potwierdza umiejętności człowieka, odpowiada za swoje słowo: za kłamstwo może stracić dochód z tej umiejętności i punkty etyczności.
• Co z kimś, kto nie chce przejść przez most? Czy jest obywatelem drugiej kategorii? A co z kimś, kto z powodu choroby albo wieku nie może zdawać egzaminów? To najpoważniejsza dziura w projekcie.
• Kto widzi twoje liczby? Sąsiad, sklep, pracodawca? Materiały mówią o jawności, ale nie rysują granicy prywatności.
• Czy to nie jest kredyt społeczny w ładniejszym opakowaniu? Odpowiadam: nie, bo żaden komputer nie liczy twojej uczciwości z codziennego życia, zmienia ją tylko jawny sąd ludzi według katalogu spisanego wcześniej. Ale rozumiem, że to pytanie wraca, i ma wracać.
• Skąd wziąć pierwsze Miasteczko? Most jest opisany. Pierwsza deska mostu jeszcze nie.

I jeszcze jedno. Ta strona jest uproszczona, bo miała być. Każdy mechanizm, o którym tu przeczytałeś, ma na tym portalu osobny pokój, w którym można go przeklikać ze wszystkimi szczegółami, wzorami i wyjątkami. Jeśli po tym rozdziale masz wrażenie, że coś tu działa zbyt łatwo, prawdopodobnie masz rację. Idź do pokoju i sprawdź.